1برای برآورد دماها و فشارهای تعادلی سنگ های لامپروفیر نوع مینت در منطقه کوله سنگی، شمال زاهدان، جنوب شرق ایران، از سه زمین دماسنج و یک زمین فشارسنج استفاده شد. زمین دماسنج ها عبارتند از دماسنج تبادلی TiO2 بین فلوگوپیت و مذاب همزیست، دماسنج تبادلی F-OH بین فلوگوپیت و آپاتیت، و دماسنج تبادلی Cr-Al-Fe3+ بین الیوین و اسپینل. زمین فشارسنج به کار رفته نیز بر اساس توزیع BaO در فلوگوپیت است. دماهای متوسط محاسبه شده با استفاده از سه زمین دماسنج به ترتیب oC 1106 (با انحراف معیار 25)، oC1078 (با انحراف معیار 31) و oC 1069 (با انحراف معیار 77) هستند. دماهای محاسبه شده با هر سه زمین دماسنج نزدیکی قابل قبولی نشان می دهند. از این رو، دمای متوسط برابر باoC  1084 با انحراف معیار کوچک (19) است.  فشارهای محاسبه شده نیز بین 3/7 تا 3/10 کیلوبار و به طور متوسط برابر با 7/8 کیلوبار (با انحراف معیار 9/0) بوده که متناسب با عمق تقریبی 25 کیلومتر، نشانگر شرایط سنگ کره­ای و در منطقه لیتوسفری است.

منطقه حرجند در شمال خاوری کرمان در پهنه ایران مرکزی و کمربند تکتونیکی کاشمر-کرمان قرار دارد. در این منطقه سنگ های گابرویی به همراه دایک های دلریتی در داخل سنگ های رسوبی سری دسو با سن اینفراکامبرین نفوذ کرده اند. گابروها و دایک های دلریتی ترکیب تقریبا یکسانی داشته و دارای کانی های اصلی کلینوپیروکسن و پلاژیوکلاز و کانی های فرعی اولیوین، آمفیبول، آپاتیت و کانی های کدر می باشند. بافت های موجود در این سنگ ها گرانولار متوسط تا ریز بلور و افیتیک تا ساب افتیک هستند. ترکیب پلاژیوکلاز این سنگ ها در گستره لابرادوریت (An53-67) قرار می گیرد، اما بواسطه سوسوریتی شدن در گابروها ترکیب اولیگوکلاز و در دایک های دلریتی ترکیب آلبیتی را نشان می دهند. ترکیب کانیایی کلینوپیروکسن ها از نوع کلینوپیروکسن های منیزیم-کلسیم-آهن دار و از نوع دیوپسید و اوژیت بوده و توزیع Al در ساختار کلینوپیروکسن ها تبلور آنها از یک ماگمای با فشار بخار آب متغیر و کمتر از 10 درصد را نشان می دهد. بر پایه ترکیب شیمیایی کلینوپیروکسن ها ماگمای سازنده سنگ ها غالبا ماهیت تولییتی و کمتر آلکالن داشته و از لحاظ جایگاه زمین ساختی در ارتباط با محیط های درون صفحه ای هستند. ارزیابی زمین دما-فشارسنجی کلینوپیروکسن ها دمای تشکیل 1127 تا 1200 درجه سانتی گراد و فشار کمتر از 6 کیلوبار را برای این سنگ های مافیک نشان می دهد.

براساس نتایج حاصل از گرما- فشارسنجی آمفیبول های موجود در سنگ های آتشفشانی و نیمه عمیق حاصل از آتشفشانی ژوراسیک فوقانی در بخش مرکزی زون سنندج- سیرجان، واقع در شمال شهرکرد به روش های هاماراستروم، اشمیت- جانسون- رادرفورد و هالیستر، این کانی ها در دماهایی بین 635 تا 715 درجه سانتیگراد و فشارهای 3.52 تا 7.5 کیلوبار و معادل 20 تا 25 کیلومتر عمق تشکیل شده اند. نتایج محاسبات به دست آمده در تعیین فشار حاکم بر تشکیل آمفیبول ها از دقت متوسطی برخوردار بوده اند. پایین بودن میزان Fet/(Fet+Mg) در آمفیبول های یاد شده و به طور کلی پایین بودن نرخ افزایش پارامتر مورد نظر از ویژگی بارز مجموعه های ماگمایی آهکی- قلیایی است. دما، فشار و عمق به دست آمده برای آمفیبول های مورد بررسی که غالبا هستنگزیت تا منیزیو هستنگزیت اند، با شرایط پایداری هورنبلند سبز سازگار بوده و موید شکل گیری این گروه از آمفیبول ها در یک زون فرورانش همراه با ماگماتیسم آهکی- قلیایی است، به طوری که عمق بیشینه ی تشکیل آمفیبول ها روی قطعه ی فرورانده، 25 کیلومتر و با توجه به فاصله ی مجموعه سنگ های آتشفشانی و نیمه عمیق در بردارنده این کانی ها تا گسل زاگرس که حدود 35 کیلومتر است، زاویه ی فرورانش کمتر از 45 درجه ارزیابی می شود. با توجه به مقادیر Aliv>1.5 در آمفیبول های مورد بررسی، سنگ های حامل این کانی ها در قلمرو جزائر قوسی قرار می گیرند. این مجموعه سنگ های آذرین یکی از جزایر قوسی ژوراسیک مورد انتظار و گمنامی است که در کمربند کوهزاد زاگرس حضور آن پیش بینی شده است.

توده گرانیتوئیدی ممزار در استان کرمان قرار دارد و از نظر ساختاری در بخش جنوب شرقی کمان ماگمایی ارومیه دختر رخنمون یافته است. بر اساس بررسی های سنگ نگاری، این توده از چهار واحد سنگی دیوریت، تونالیت، گرانودیوریت و مونزوگرانیت تشکیل شده است. این سنگ ها بیشتر از کانی های پلاژیوکلاز (آندزین)، فلدسپار قلیایی (ارتوکلاز)، کوارتز، آمفیبول (مگنزیوهورنبلند)، بیوتیت و کلینوپیروکسن تشکیل شده اند. بررسی شیمی دو کانی پلاژیوکلاز و آمفیبول نشان می دهد که ترکیب پلاژیوکلاز با An 33-47 از نوع آندزین و آمفیبول از نوع مگنزیوهورنبلند (کلسیمی) است که با ماهیت I بودن ماگما همخوانی دارد. بیوتیت ها نیز دارای نسبتFe/(Fe+Mg)>0. 33 بوده و از منیزیم غنی هستند. بر اساس نمودار TiO2 نسبت بهAl2O3، ترکیب آمفیبول ها نمایانگر دخالت ماگمای گوشته ای و ترکیبات پوسته ای در تشکیل آن هاست. به کار گیری دما-فشارسنج های مختلف چون مقدار آلومینیوم در هورنبلند و زوج کانی پلاژیوکلاز-هورنبلند نشانگر میانگین فشار حدود 14/1 کیلوبار و دمای 660 تا 730 درجه سانتی گراد برای توده نفوذی است. شیمی کانی های بیوتیت و آمفیبول بیانگر آن است که این توده گرانیتوئیدی آهکی قلیایی بوده و در در عمق کمتر از 8 کیلومتری سطح زمین تشکیل شده است.

توده نفوذی اسپید با سن نئوژن در کمربند ماگمایی ارومیه-دختر بیرون زدگی دارد. آمفیبول های موجود در این توده نفوذی از نوع کلسیمی و ماگمایی بوده و ترکیب آن ها از مگنزیوهورنبلند تا اکتینولیت در تغییر است که نشان می دهد که توده مورد بررسی نوع I است. بررسی های زمین فشارسنجی حاکی از آن است که بلورهای آمفیبول در فشار حدود 5/2 تا 7/3 کیلو بار که معادل با اعماق 8 تا 12 کیلومتری زمین است متبلور شده اند. همچنین بر اساس زمین دماسنجی زوج کانی هورنبلند – پلاژیوکلاز و آمفیبول ها، دمای بین 752 تا 865 درجه سانتی گراد، برای تبلور این دو کانی در توده نفوذی اسپید به دست آمده است. همچنین مقادیر log ƒ O2 برای این توده نفوذی برابر با 18/12-تا 27/15-است که نشان دهنده بالا بودن نسبی گریزندگی اکسیژن در ماگمای سازنده ی این توده و شاهدی بر تشکیل این توده در محیط های فرورانش است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

آتشفشان های پلیو-کواترنر در شمال شرق قروه (کردستان) در کمربند آتشفشانی قروه- تکاب، در پهنه همدان- تبریز جایگزین شده اند. ترکیب این سنگ های آتشفشانی بازالت تا اولیوین بازالت است. تجزیه ریز پردازش الکترونی پیروکسن ها حضور یک نوع پیروکسن یعنی دیوپسید با ترکیب [Fs 2.65-6.42 En 40.44-50.47 Wo 45.97-53.14] و با عدد منیزیمی 98- 84 را نشان می دهد. زمین دماسنجی بلورهای پیروکسن دمای 800 تا 1300 درجه سانتی گراد را معلوم می دارد. توزیع Al در موقعیت چاروجهی و هشت وجهی کلینوپیروکسن ها حاکی از تبلور این کانی از یک ماگمای آبدار با فشار بخارآبی کمتر از 10 درصد، در فشاری متوسط تا کم و عمقی برابر 30-18 کیلومتری است. محتوای Fe3+ کلینوپیروکسن ها معرف بالا بودن فشار بخشی (گریزندگی) اکسیژن در محیط تبلورشان است.

برونبوم های آمفیبولیتی فراوان ترین برونبوم گنبد داسیتی مارکوه واقع در شمال شرقی بیرجندند. این داسیت حاوی پلاژیوکلاز، کوارتز، هورنبلند سبز، بیوتیت و مگنتیت و برونبوم های آمفیبولیتی دارای هورنبلندهای سبز و قهوه ای، پلاژیوکلاز±بیوتیت±کوارتز±پیروکسن هستند. براورد دما و فشار بر پایه مقدار Al موجود در آمفیبول ها نشان می دهد که هورنبلندهای سبز سنگ میزبان در دمای 784-804 oC و فشار5-6 Kbar  در اعماق 20.44-23.52 Km و هورنبلندهای سبز و قهوه ای موجود در برونبوم آمفیبولیتی در دمای 777-845 oC و فشار 5-7.50 Kbar در عمق 20-30 Km تشکیل شده اند. دلیل گسترده تر بودن گستره دما و فشار برای برونبوم نسبت به سنگ میزبان، این است که برونبوم های آمفیبولیتی حاوی هورنبلند سبز و پلاژیوکلاز نخست از دگرگونی دماجنبشی واحدهای بازی پی سنگ افیولیتی منطقه، در رخساره آمفیبولیت تشکیل شده اند. در ادامه با افزایش دما و فشار در اواخر این رخساره و اوایل رخساره گرانولیت هورنبلند سبز به هورنبلند قهوه ای تبدیل، پلاژیوکلازها کلسیم دارتر شدند، حتی کلینوپیروکسن هم به وجود آمده است. در نهایت، با سقوط آمفیبولیت های وابسته به پی سنگ منطقه به داخل ماگما، جائی که شرایط برای تشکیل هورنبلند سبز در سنگ میزبان فراهم بوده، هورنبلندهای قهوه ای برونبوم نیز دوباره به هورنبلند سبز تبدیل شده اند. نتایج آنالیز نقطه ای و شواهد میکروسکوپی تایید کننده این فرایند است. پلاژیوکلازهای برونبوم ها نسبت به پلاژیوکلازهای داسیت کلسیم دارند.